Devletin biçimini belirten, kişilerin hak ve özgürlüklerini belirleyen temel yasa. Anayasalar genellikle ikiye ayrılır: Yazılı anayasalar; geleneksel anayasalar. Yazılı anayasalar, adlarından da anlaşılacağı gibi, çeşitli bölüm ve maddelerden oluşan metinlerdir. En iyi örneği İngiltere’de görülen geleneksel anayasalarsa, yazılı bir metin bulunmadığından kesinlikten, açıklıktan uzaktır. Yazılı anayasalar da, tarihsel ve siyasal kökenlerine göre ikiye ayrılır: Egemenliği bir hükümdara bırakan monarşik anayasalar; egemenliği ulus ya da halka bırakan demokratik anayasalar.
Anayasanın birinci ilkesi, güçlerin ayrılığı ilkesidir. XVII. Yüzyılın sonunda Locke’un ortaya attığı, XVIII. Yüzyılda Montesquieu’nün yeniden ele aldığı bu ilke, güçler arasındaki dengenin ancak birbirlerinden ayrı tutuldukları zaman elde edilebileceği düşüncesine dayanır. 1787′de oluşturulan ABD Anayasası, söz konusu ilkeyi uygulayan ilk yazılı anayasa olmuş, onu 1791′de yürürlüğe Fransız Anayasası izlemiştir.
Türk Anayasaları
Türkiye’de bireyin temel hak ve özgürlüklerini belirleme konusunda çeşitli çabalara girişilmiş, 1808′de senedi İttifak, 1839′da Tanzimat Fermanı ( Gülhane Hattı Hümayunu ) uygulamaya konmuştur. Ama, bu yasalar devletin kuruluş ve işleyişine ilişkin maddeler içermediklerinden, bir anayasa olmaktan çok, bir hak bildirisi niteliğindedirler.
1876 Kanuni Esasisi: İlk Türk Anayasası 23 Aralık 1876′da ilan edilen ve 119 maddeden oluşan Kanunu Esasi’dir. Ama gerçekte, Kanuni Esasi gerek biçim, gerek içerik açısından çağdaş bir anayasa niteliği taşımaz. Bir kurucu Meclis tarafından değil, padişahın atadığı bir heyet tarafından hazırlanan bu anayasada, padişahın bazı yetkileri sınırlandırılmakla birlikte, gerçekte bütün yetkiler gene onda bırakılmıştır. Ayrıca kişilerin güvenceye alınmış hakları da yoktur. Monarşik bir anayasa olan 1876 Kanuni Esasisi, Trük siyasal tarihi açısından, mutlak bir monarşi döneminden meşruti monarşi dönemine geçişi dile getiren bir belge olarak nitelendirilmektedir.
1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu: Türk toplumundaki ikinci anayasa, 1921 Teşkilat’ı Esasiye Kanunu’dur. Meclis üstünlüğü anlayışına dayanan bu anayasaya göre, egemenlik ulusundur. Ayrıca yasama ve yürütme yetkisi de Milet Meclisi’ndedir. 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu imparatorluktan Cumhuriyet’e geçiş döneminin anayasasıdır. Ama cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kurulu gibi kurumlara yer verilmemiştir.
1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu: Cumhuriyet’in ilanından sonraki dönemin ilk anayasası 20 Nisan 1924′te kabul edilen Teşkilatı Esasiye Kanunu’dur. 105 maddeden oluşan 1924 Anayasası, 1921 Anayasası’nın ilkeleriyle parlamenter sistemin kurallarını birleştirmeyi amaçlıyordu. Bu anayasaya göre, “Egemenlik kayıtsız şartsız milletin”di ve bu egemenliğin kullanılması hakkı yalnızca TBMM’ye ait olacaktı. Başka bir deyişle, Türk ulusunu yalnızca Büyük Millet Meclisi temsil edeceği görüşü benimseniyordu.
Geçici Anayasa Düzeni: 1924 Anayasası 27 Mayıs 1960′a kadar yürürlükte kaldı. 12 Haziran 1960′ta çıkarılan geçici anayasayla, bazı maddeleri kaldırılırken, bazıları da değiştirildi.
1961 Anayasası: 1961 Anayasası’nda bir Başlangıç bölümü ile 168 madde vardır. Başlangıç bölümü anayasanın temel ilkelerini içerir. 1961 Anayasası’na göre, Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. Türkiye Cumhuriyeti de milli, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Yasama yetkisi, TBMM’dedir ve devredilemez. Yürütme görevi, yasalar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’na verilmiştir. Yargı yetkisini, Türk Milleti adına, bağımsız mahkemeler kullanır.
1982 Anayasası: 12 Eylül 1980′den sonra yeni bir anayasanın hazırlık çalışmalarına girişildi. Kurucu Meclis tarafından hazırlanan yeni anayasa 7 Kasım 1982′de halk oyuna sunularak kabul edildi ve 9 Kasım 1982′de Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
1982 Anayasası’nın birinci bölümünde Genel Esaslar başlığı altında, yürütme ve yargı yetkisi gibi konular düzenlendi. İkinci bölümde, temel hak ve ödevler, bunların sınırları, kişinin hakları ve ödevleri, düşünce özgürlüğü, basın özgürlüğü, mülkiyet hakkı, toplumsal ve iktisadi haklar, çalışma yaşamıyla ilgili hükümler, siyasal haklar ve ödevler belirlendi. Üçüncü, bölümde Cumhuriyetin Temel Organları başlığı altında, yasama, yürütme ve yargı organları ayrıntılı olarak düzenlendi. 1982 Anayasası’na göre yasama yetkisi TBMM’nindir. TBMM genel oyla seçilen dört yüz elli milletvekilinden oluşur. Yürütme organı Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’dur. Cumhurbaşkanının yetkileri bu anayasayla geniş ölçüde artırılmıştır. Yargı yetkisi bağımsız mahkemelere aittir. Hiçbir organ, makam, merci ve kişi, mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez.
1982 Anayasası, anayasa Mahkemesi’nin varlığını kabul etmiştir. Bu mahkeme, yasaların, yasa niteliğindeki kararnamelerin ve TBMM içtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetleyecektir.
Tags: 1876 Kanuni Esasi, 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu, 1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu, 1961 Anayasası, 1982 Anayasası, anayasa, anayasa nedir
Son Yorumlar